Straf en een schadevergoeding
Na een arbeidsongeval kunnen verschillende vragen spelen.
- Heeft iemand een strafbaar feit gepleegd (strafrechtelijk verantwoordelijk)?
- Wie moet de schade vergoeden (burgerlijk aansprakelijk)?
- En welke rol speelt de arbeidsongevallenverzekering?
Het antwoord op die vragen is een complexe combinatie van sociaal strafrecht, algemeen strafrecht, Arbeidsovereenkomstenwet, Arbeidsongevallenwet enz.
Maar grofweg kunnen we als volgt indelen:
Strafrechtelijke verantwoordelijkheid gaat hierbij over de vraag of iemand een misdrijf heeft gepleegd en daarvoor een straf kan krijgen.
Burgerlijke aansprakelijkheid gaat over het vergoeden van schade.
Voor werknemers is die burgerlijke aansprakelijkheid bij de uitvoering van hun arbeidsovereenkomst beperkt. Artikel 18 van de Arbeidsovereenkomstenwet beschermt hen in principe tegen persoonlijke schadeclaims. Bij bedrog, een zware fout of een gewoonlijk voorkomende lichte fout kan deze “werknemersimmuniteit” wegvallen en kan van de uitvoerende werknemer vergoeding geëist worden.
Is de werkgever altijd strafrechtelijk eindverantwoordelijk?
De werkgever (natuurlijke of rechtspersoon) heeft belangrijke verplichtingen om het werk veilig te organiseren. Maar na een ongeval wordt ook gekeken naar de concrete taken, bevoegdheden en handelingen van alle betrokken personen. Zo zal het toedoen van diegenen die binnen het bedrijf formeel leiding geven of diegenen die een beslissingsbevoegdheid kregen – d.w.z. de aangestelde en de lasthebber – eveneens worden onderzocht in toepassing van het sociaal strafrecht.
Daarom verdient een afspraak als “neem jij vandaag de leiding?” meer aandacht dan ze op het eerste gezicht lijkt te vragen. Welke verantwoordelijkheid krijgt die persoon precies? Heeft die voldoende kennis en bevoegdheid om de opdracht veilig uit te voeren? Een functietitel alleen geeft geen volledig beeld van wie waarvoor verantwoordelijk is.
Opgelet: ook een uitvoerende werknemer kan een straf oplopen onder het algemene Strafwetboek wanneer zijn handelen of nalatig gedrag aan de basis van het ongeval ligt. Zelfs voor een vergoeding van slachtoffers zal bij de rechtsgang beoordeeld worden of er al of niet een uitzondering is op de werknemersimmuniteit.
Onopzettelijk misdrijf bij een arbeidsongeval
Niemand wilde dat een collega gewond raakte. Toch kan er sprake zijn van strafbare feiten, met name:
- de onopzettelijke doodslag
- onopzettelijke slagen en verwondingen
Op de werkgever, zijn aangestelden en de lasthebbers zal met voorrang het sociaal strafrecht toegepast worden. Voor de uitvoerende werknemer is dat altijd het algemene strafrecht.
Een belangrijke en onmiddellijk voelbare wijziging in het algemene strafrecht is de zwaardere foutdrempel in het strafrecht bij een onopzettelijk misdrijf. Waar vroeger een lichte onvoorzichtigheid kon volstaan, vereist het nieuwe kader een zware fout: per definitie een ernstig gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid.
Dat betekent dat elke fout met ernstige gevolgen niet automatisch tot strafrechtelijke sancties leidt. De ernst van het ongeval en de ernst van de fout zijn verschillende zaken. Voor de beoordeling blijven de concrete omstandigheden van belang.
- Wat gebeurde er?
- Welke risico’s waren gekend?
- Welke voorzorgen werden genomen?
- En welk verband bestaat er tussen de fout en het letsel of overlijden?
- De beschuldigde zelf: zijn persoonlijkheid, zijn ervaringskennis, deskundigheid, lichtzinnig optreden, eerdere veroordelingen…
De rechter beoordeelt het volledige dossier.
Sociaal strafwetboek
De nieuwe foutdrempel maakt de bestaande veiligheidsverplichtingen niet vrijblijvend. Het Sociaal Strafwetboek blijft een afzonderlijk kader om onder meer inbreuken op de welzijnsregels te bestraffen. Ook dat wetboek werd aangepast aan het nieuwe Strafwetboek.
Voor een preventiebeleid blijft de opdracht dus concreet: risico’s beoordelen, geschikte maatregelen nemen, medewerkers opleiden en toezien op de toepassing van veiligheidsinstructies. Wachten tot een rechter bepaalt hoe zwaar een fout was, helpt de werkvloer niet vooruit. Duidelijke afspraken en een veilige werkorganisatie wel.
Wat als er geen strafrechtelijke veroordeling volgt?
Omdat enkel de zware fout wordt vervolgd, zal voortaan het “meesurfen” op de bewijsvoering om een vergoeding te bekomen als slachtoffer niet meer kunnen. Maar geen strafrechtelijke veroordeling betekent niet meteen dat er geen recht op vergoeding bestaat.
Een schadeclaim kan volgens andere voorwaarden worden beoordeeld dan een strafrechtelijke vervolging. Daarbij blijven onder meer de bescherming van werknemers en de bijzondere regels rond arbeidsongevallen relevant.
De praktische boodschap? Wie strafrechtelijk verantwoordelijk is en wie de schade moet vergoeden, zijn vragen die je afzonderlijk moet bekijken.
Wat kan je als werkgever nu al doen?
Je hoeft niet te wachten op een incident om te controleren of de verantwoordelijkheden binnen jouw bedrijf duidelijk zijn.
Begin met deze vragen:
- Wie beslist over de veilige uitvoering van het werk?
- Leg taken en bevoegdheden duidelijk vast, ook bij vervanging of tijdelijke opdrachten.
- Kunnen medewerkers hun opdracht veilig uitvoeren?
- Controleer of kennis, opleiding, instructies en middelen aansluiten bij het werk.
- Zijn veiligheidsafspraken ook op de werkvloer duidelijk?
- Ga na of medewerkers ze begrijpen en toepassen.
- Wat gebeurt er bij twijfel of gevaar?
- Zorg dat iedereen weet wanneer het werk moet worden stilgelegd en wie moet worden aangesproken.
- Wat leer je uit incidenten en bijna-ongevallen?
- Gebruik meldingen om risico’s en tekortkomingen tijdig aan te pakken.
Zo maak je verantwoordelijkheid tastbaar voor iedereen die het werk voorbereidt, aanstuurt of uitvoert.
Bron: Prebes.